Khi 'Khủng long' tài sản hàng nghìn tỷ ngủ quên trong 'lồng vàng' cơ chế: Nỗi đau tăng trưởng của Doanh nghiệp Nhà nước

🦕 Khủng long ngủ quên trên núi vàng: Khi quy mô không đồng nghĩa với sức mạnh

Hãy tưởng tượng một "người khổng lồ" sở hữu kho báu hàng nghìn tỷ đồng – một con số đủ để thay đổi diện mạo một vùng kinh tế, đủ capital hóa cho hàng chục dự án công nghệ cao, xanh hóa cả một dải đất. Nhưng người khổng lồ đó lại đi lép vế, thở dốc sau mỗi bước đi, nhìn những đối thủ tư nhân nhẹ nhàng, linh hoạt vượt mặt và chiếm lĩnh thị trường.

Đó không phải là chuyện cổ tích, mà là bức tranh thực tế đau lòng của không ít Doanh nghiệp Nhà nước (DNN) tại Việt Nam hiện nay. Theo số liệu mới nhất, hàng chục tập đoàn, tổng công ty nhà nước nắm giữ tài sản tổng cộng lên tới hàng nghìn tỷ, thậm chí hàng ngàn tỷ đồng. Nhưng khi nhìn vào chỉ số ROA (Tỷ suất sinh lời trên tài sản) và ROE (Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu), con số thường chỉ dao động ở mức một chiffre, thậm chí âm tăng trưởng. Sự nghịch lý "Khối lớn - Yếu đành" đang đặt ra bài toán nan giải cho cả hoạch định chính sách lẫn bộ máy quản trị.

🔒 Cái 'lồng vàng' tên là Cơ chế: Quyền tự quyết vốn - Nút thắt tử huyết

Tại sao Sở hữu "sách" (tài sản) mà không biến thành "vua" (lợi nhuận)? Chuyên gia kinh tế và những người trực tiếp điều hành DNN đều chỉ ra một gốc rễ chung: Cơ chế quản trị quá cứng nhắc, thiếu sự đồng bộ giữa quyền - trách nhiệm - lợi ích.

💰 Vốn nhà nước: 'Đặc quyền' biến thành 'Gánh nặng'

• Quy trình phê duyệt "vạn dặm": Một quyết định đầu tư, huy động vốn, hoặc thậm chí là thanh lý tài sản không hiệu quả của DNN thường phải trải qua chuỗi phê duyệt: Hội đồng thành viên -> Ban quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp -> Bộ tài chính -> Thủ tướng Chính phủ (với các dự án lớn). Thời gian chờ đợi có thể kéo dài 6-12 tháng, thậm chí nhiều năm. Trong khi đó, cơ hội thị trường (market window) chỉ mở trong vài tháng.
• Sợ rủi ro hơn là săn lợi nhuận: Với tư cách là người quản lý vốn nhà nước, cấp quản lý thường áp đặt tư duy "an toàn tuyệt đối". Kết quả: DNN ngại đầu tư R&D, ngại mở rộng sang lĩnh vực mới (high risk - high return), chọn cách "bảo thủ" tài sản, cho vay ngân hàng an toàn 4-5%/năm thay vì đầu tư sinh lời 15-20%.
• Thiếu hụt công cụ động lực: Chế độ thu nhập, thưởng cho quản trị viên DNN thường gắn liền với bậc lương, ngạch công chức thay vì KPIs tăng trưởng, thị phần, ROE. Không có "cây gậy phép màu" (ESOP, stock options, bonus linked to performance), động lực để "làm giàu" cho doanh nghiệp gần như bằng không.

🏛️ Quản trị: 'Ba đầu sáu tay' và Hội đồng thành viên 'hình hài'

• Mô hình Hội đồng thành viên (HĐTV) tại nhiều DNN vẫn mang tính hình thức. Các thành viên HĐTV thường là cán bộ công chức công vụ được phân công, làm phần thời, thiếu chuyên môn quản trị hiện đại, khó có thể thẩm định, tranh luận gay gắt các chiến lược kinh doanh phức tạp.
• Sự can thiệp của nhiều bộ, ngành, địa phương vào nhân sự, chiến lược khiến DNN biến thành "công ty con chung" - ai cũng quản, ai cũng không chịu trách nhiệm cuối cùng.

📉 Hậu quả: Tài sản 'đóng băng', Nhân tài 'chảy máu', Kinh tế 'mất đà'

❄️ Tài sản đóng băng - Nợ xấu ngầm

Nhiều DNN nắm giữ hàng trăm lô đất, nhà xưởng, cổ phần tại các công ty liên kết, liên doanh "chết yểu" nhiều năm. Chúng không dám thanh lý (sợ bị hỏi trách nhiệm hao hụt tài sản nhà nước), không dám phát triển (vướng quy hoạch, pháp lý), không thể huy động vốn thêm (tài sản không thanh khoản được). Tài sản khổng lồ trở thành "nợ xấu ngầm" ép nặng lên cân đối tài chính nhà nước.

🧠 Cuộc đua nhân tài thất thoát

Trong thời đại kinh tế số, người tài năng muốn tự do sáng tạo, được trả lương theo thị trường và chia sẻ thành quả. DNN với chế độ "cố định", quy trình hành chính rườm rà đang bị "hút máu" nhân sự bởi tập đoàn tư nhân, FDI và startup. Khi "bộ não" rời đi, "cơ thể" khổng lồ càng thêm cồng kềnh.

🌐 Mất thế trong hội nhập

Khi CPTPP, EVFTA, RCEP mở cửa, DNN - vốn được kỳ vọng là "chiến binh" đi đầu quốc tế - lại thường phải đóng vai "người giữ cửa" trong nước. Không có tự chủ, họ không thể M&A nhanh, không thể tái cơ cấu danh mục đầu tư linh hoạt để đối phó với các "ông lớn" đa quốc gia.

💡 Đường thoát: 'Bóc tách' chính sách - 'Giải phóng' quản trị

Không có thuốc thần, nhưng có lộ trình bắt buộc phải đi:

1. Phân loại quản trị theo chức năng (Classification): Không thể dùng một que thước cho tất cả.

   • DNN nhóm Chiến lược/An ninh (Điện lực, Dầu khí, Quốc phòng): Quản trị chặt an ninh, an toàn năng lượng, cho phép ROE thấp hơn.
   • DNN nhóm Kinh doanh/Thương mại (Vinatex, Vinachem, Hàng không, Bưu chính, VNPT...): Phải hoàn toàn tự chủ như doanh nghiệp tư nhân. Cắt giảm thủ tục phê duyệt xuống tối thiểu (chỉ còn Hội đồng thành viên/Đại hội đồng cổ đông). Áp dụng Luật Doanh nghiệp cho tối đa.

2. Cách mạng Quyền tự quyết tài chính - Đầu tư:

   • Cho phép DNN kinh doanh tự quyết huy động vốn, đầu tư dự án dưới ngưỡng nhất định (VD: < 500 tỷ hoặc < 10% tài sản) mà không cần hỏi Bộ/TTg.
   • Xây dựng Khung quản trị rủi ro (Risk Appetite Framework) rõ ràng: Được rủi ro bao nhiêu, giới hạn mất bao nhiêu, thay vì cấm rủi ro.

3. Chuyển đổi mô hình: Từ 'Công ty Nhà nước' -> 'Công ty Cổ phần một thành viên' -> 'Cổ phần hóa, niêm yết'.

   • Cổ phần hóa là bước đệm bắt buộc để có Hội đồng quản trị độc lập, Ban kiểm soát, Cổ đông thiểu số - tạo ra áp lực thị trường (Market Discipline) ép quản trị phải hiệu quả.
   • Niêm yết sàn (UPCoM, HOSE, HNX) mang lại tính minh bạch, định giá thực, và công cụ động lực (ESOP) cho nhân sự chủ chốt.

4. Cải cách nhân sự breakthrough:

   • Tuyển dụng CEO, CFO, CTO từ thị trường (Headhunter) với hợp đồng 3-5 năm, KPI cam kết tăng trưởng, ROE, ESG.
   • Áp dụng chế độ lương thưởng "thị trường + hiệu quả", cho phép ESOP lên đến 10-15% charter capital cho quản trị cao cấp.

🏁 Kết luận: Giải phóng 'người khổng lồ' để nước vươn mình

Giữ hàng nghìn tỷ tài sản nhà nước mà không sinh lời, không tăng trưởng, chính là lãng phí tài nguyên quốc gia trầm trọng nhất. Việc "giải phóng" DNN không phải là "trá" tài sản nhà nước, mà là trả lại quyền lợi chính chủ cho doanh nghiệp để chúng làm tốt việc mình giỏi nhất: Kinh doanh, Sinh lời, Tạo việc làm, Đóng ngân sách.

Khi "người khổng lồ" được cởi bỏ những dây xích cơ chế kêu rệu, được trang bị "bộ não" quản trị hiện đại và "đôi chân" tự do quyết định, chúng sẽ không chỉ đi vững mà sẽ chạy nhảy, vươn mình thành những campeão quốc gia (National Champions) thực sự. Thời gian đã không còn chờ đợi, nút bấm "Giải phóng" cần được bấm ngay hôm nay.

Nguồn tham khảo: VnExpress