Khi 'Kiến trúc sư Hòa bình' cầm lái Hamas: Khalil al-Hayya và cược đôi uy tín giữa Gaza và Doha

Cuộc nô lệ quyền lực âm thầm tại Doha

Không phải tại Gaza đầy khói lửa, cũng không phải trong những đường hầm bí mật tại Khan Younis. Chiếc ghế nóng hổi của lãnh đạo tối cao Hamas vừa được bàn giao tại một văn phòng sang trọng, kín đáo tại Doha - Qatar. Khalil al-Hayya, khuôn mặt quen thuộc trên các kênh truyền hình khi xuất hiện bên cạnh các trung gian Ai Cập và Qatar, chính thức kế thừa di sản của Yahya Sinwar - người chết trong một cuộc đối đầu súng tại Rafah cuối năm 2024.

Đây không phải là một cuộc bầu cử thông thường. Đây là một cược chiến lược của sự sinh tồn.

Hình ảnh "Kiến trúc sư Hòa bình" giữa bão lửa

Khác hẳn với Sinwar - "người sói đơn độc" lớn lên trong nhà tù Israel và đắm chìm trong tư duy quân sự thuần túy, al-Hayya mang trong mình ADN của một nhà ngoại giao chiến tranh. Sinh năm 1960, cựu thành viên Hội đồng Lập pháp Palestine, ông là gương mặt "dân sự" nhất trong ban lãnh đạo Politburo của Hamas.

• Vai trò then chốt: Là Trưởng đoàn đàm phán trong bao năm qua, ông nắm trong tay mọi đường dây nóng nối liền Gaza, Doha, Cairo và Tel Aviv.
• Phong cách: Thay vì áo giáp, ông mặc vest. Thay vì lời hăm dọa, ông dùng ngôn ngữ của các thỏa thuận, sự hoãn chiến và danh sách tù nhân.

Nhưng đừng nhầm lẫn: Sự "nhẹ nhàng" ấy che giấu một cứng rắn thép. Ông là người ký tên vào các thoả thuận trao đổi tù nhân phức tạp nhất, là người đứng trước mặt giới chức tình báo Mỹ và Israel để "mua" sự sống cho người đồng bào. Việc Hamas chọn ông, là tín hiệu rõ ràng: Tổ chức muốn một lãnh đạo có thể nói chuyện với thế giới, không chỉ bắn súng vào thế giới.

Ba thách thức "chết người" đang chờ al-Hayya

Việc cầm lái Hamas lúc này giống như lái một chiếc xe tăng đang hở khoang máy lao vào vực thẳm. Al-Hayya đối mặt với ba "ngòi bút" quyết định sự sống còn:

1. Khe nứt nội bộ: Quân sự vs. Chính trị

Đây là nỗi đau đầu lớn nhất. Nhánh quân sự Izz ad-Din al-Qassam Brigades tại Gaza - những người chịu đựng bom đạn hàng ngày - có thể không dễ dàng chấp nhận sự chỉ huy từ một "nhà ngoại giao" ngồi ở khách sạn 5 sao tại Doha.

• Sinwar derive sự hợp pháp từ sự tôn sùng của các chiến binh.
• Al-Hayya derive sự hợp pháp từ sự công nhận của các trung gian quốc tế.

Làm sao để thống nhất hai dòng chảy này? Nếu al-Hayya đẩy quá mạnh theo đường đàm phán (nghĩa là nhượng bộ), ông rủi ro bị coi là "đầu hàng" bởi các chỉ huy tại chiến trường. Nếu ông cứng rắn theo đuổi chiến tranh, ông mất đi uy tín của chính mình - lý do ông được chọn.

2. Bài toán "Ngày sau Gaza" và áp lực từ Ả Rập

Thế giới Ả Rập (Ả Rập Saudi, UAE, Ai Cập, Jordan) đang kêu gào về một "chiến lược thoát lui" cho Gaza. Họ không muốn Hamas kiểm soát an ninh, nhưng cũng không muốn một chân không quyền lực dẫn đến loạn lạc hoặc tái chiếm của Israel.

Al-Hayya, với mạng lưới quan hệ sâu rộng tại Doha và Cairo, là người duy nhất có khả năng vẽ ra bản đồ đường "ngày mai". Nhưng anh phải trả lời câu hỏi nan giải: Hamas có sẵn sàng từ bỏ vai trò cai trị để đổi lấy sự sống còn chính trị hay không?

3. Mối quan hệ với Iran - "Người tài trợ" khó tính

Tehran cung cấp tiền bạc, vũ khí và huấn luyện. Iran muốn Hamas là một "ngọn lửa" kéo dài tại ranh giới Israel (Chiến lược "Vành đai lửa"). Al-Hayya lại có xu hướng thực dụng, tìm kiếm ngừng bắn.

Sự căng thẳng này không mới. Năm 2011, Hamas (dưới sự dẫn dắt của al-Hayya và Meshaal) đã rời Damascus vì từ chối ủng hộ Bashar al-Assad - đồng minh của Iran. Lịch sử có thể lặp lại. Al-Hayya phải đi dây trên sợi dây giữa nguồn lực quân sự từ Tehran và niềm tin chính trị từ các nước Ả Rập/Sèvres.

Góc nhìn sâu: Sự chuyển dịch từ "Kháng chiến" sang "Quản trị khủng hoảng"

Việc al-Hayya lên ngôi không chỉ là thay người. Đó là sự thay đổi DNA của Hamas.

• Thời Sinwar: Hamas = Một nhóm kháng chiến quân sự hóa, ưu tiên xây dựng lực lượng vũ trang, chấp nhận sự cô lập.
• Thời al-Hayya: Hamas ép buộc phải biến mình thành một thực thể chính trị - quân sự lai, biết cách "bán" sự nhượng bộ quân sự để mua lại chính trị hợp pháp (Legitimacy).

Đây là một bước đi nguy hiểm đến mức sống còn. Nếu al-Hayya thành công trong việc đàm phán một thoả thuận ngừng bắn vĩnh viễn, trao đổi tù nhân và thiết lập cơ chế quản trị Gaza có sự tham gia của Chính quyền Palestine (PA) và các nước Ả Rập -> Hamas sống sót và biến hình thành một đảng chính trị hợp pháp.

Nếu thất bại (Israel từ chối, nội bộ phân rạn, Iran ép buộc) -> Hamas rơi vào cảnh "chết chẻ": Mất đất, mất lực lượng, mất uy tín, và al-Hayya sẽ trở thành "người ký kết cái chết" của tổ chức.

Kết luận: Người đàn ông giữa hai ngọn lửa

Khalil al-Hayya không kế thừa một vương quyền, ông kế thừa một đống tro tàn. Ông đứng giữa hai ngọn lửa: Lửa pháo binh Israel đang thiêu rụi Gaza, và lửa chính trị nội bộ/quốc tế đang đe dọa thiêu rụi Hamas từ bên trong.

Lịch sử sẽ ghi nhớ ông không phải bởi tiêu đề "Lãnh đạo tối cao", mà bởi câu trả lời cho một câu hỏi duy nhất: Có thể biến một tổ chức kháng chiến thành một lực lượng chính trị hợp pháp mà không cần hy sinh đi linh hồn của chính nó không?

Câu trả lời đang nằm ở những cuộc gặp gỡ kín tiếp theo tại Doha. Và đồng hồ đang đếm ngược.

Nguồn tham khảo: BBC