EVN 'khóa cửa' thị trường điện bán lẻ: Đâu là 'bóng ma' đằng sau sự e ngại?

Một thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch là giấc mơ của nhiều nền kinh tế. Tại Việt Nam, khi đề xuất "giao" quyền mua bán điện trực tiếp cho các đơn vị bán lẻ được đưa ra, tiếng gõ cửa đã vang lên tại cánh cửa "sân nhà" của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN). Và phản ứng đầu tiên của người "gác đền" thị trường này là một lời cảnh báo đầy thận trọng.

Cuộc chơi mới và người "gác đền" lo lắng

Tại sao một đề xuất hướng tới sự cạnh tranh và quyền lợi người tiêu dùng lại khiến EVN "e ngại"? Trong văn bản kiến nghị gửi lên các cơ quan quản lý, EVN không giấu diếm quan điểm: cần phải đánh giá kỹ hiệu quả và tác động của chính sách này để "tránh phát sinh cơ chế trục lợi chính sách".

Đây không đơn thuần là một lo ngại mang tính kỹ thuật. Đó là lời nhắc nhở rằng trong một thị trường đặc biệt như điện lực, nơi mà sản phẩm thiết yếu này gắn liền với an ninh năng lượng quốc gia, mọi bước đi đều phải được tính toán trên bàn cân lợi ích đa chiều.

"Áo giáp" lợi nhuận và nỗi sợ mất kiểm soát

EVN, với vai trò là doanh nghiệp nhà nước vừa sản xuất vừa truyền tải phần lớn điện năng, đang nắm giữ vị trí trung tâm. Việc cho phép các "tay chơi" mới (các đơn vị bán lẻ) mua điện trực tiếp từ các nguồn khác nhau trên thị trường giao dịch điện (chưa được vận hành hoàn chỉnh) có thể làm lung lay vị thế độc quyền về kinh doanh phân phối truyền thống của tập đoàn này.

• Lo ngại trục lợi: EVN đưa ra kịch bản, nếu không quản lý chặt, các đơn vị bán lẻ có thể "cherry-picking" – chỉ mua điện từ những nguồn giá rẻ nhất vào thời điểm giá thị trường thấp, để lại gánh nặng vận hành lưới điện và cung cấp điện ổn định (đặc biệt trong giờ cao điểm) cho EVN.
• Trách nhiệm xã hội: EVN vẫn phải thực hiện nhiệm vụ cấp điện ổn định cho mọi đối tượng, kể cả những vùng sâu vùng xa với chi phí cao. Liệu một thị trường cạnh tranh thuần túy có còn động lực để thực hiện các nhiệm vụ này?

Bức tranh lớn hơn: Cuộc đua năng lượng sạch và quyền lực thị trường

Đề xuất này không xuất hiện trong một "bệnh viện" trống vắng. Nó diễn ra trong bối cảnh cuộc cách mạng năng lượng sạch đang diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam. Nhiều doanh nghiệp tư nhân đang đầu tư lớn vào điện mặt trời, điện gió và muốn bán trực tiếp sản phẩm của mình, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào EVN với tư cách là "người mua duy nhất".

Việc cho phép bán lẻ mua bán trực tiếp thực chất là xây dựng một "sàn giao dịch điện" thực thụ. Trong đó, người mua (bán lẻ) và người bán (nhà máy điện) tự do thỏa thuận về giá và khối lượng. Đây là tiền đề không thể thiếu để hình thành một thị trường điện cạnh tranh minh bạch, thu hút đầu tư tư nhân vào lĩnh vực sản xuất điện.

Cuộc chiến giữa "Lợi ích tập thể" và "Lợi ích đơn lẻ"

Phía những đơn vị bán lẻ và nhà đầu tư tư nhân, đề xuất này là cơ hội để phá vỡ thế "một cung - một cầu" truyền thống, giúp giá điện phản ánh đúng chi phí và cung-cầu thực tế. Điều này có thể thúc đẩy hiệu quả đầu tư và mang lại lựa chọn tốt hơn cho người tiêu dùng cuối cùng.

Tuy nhiên, EVN đặt ra câu hỏi: Ai sẽ chịu trách nhiệm cho hệ thống? Khi mỗi đơn vị bán lẻ tối ưu hóa lợi nhuận cho riêng mình, ai sẽ đảm bảo lưới điện luôn "sống" và ổn định?

Kết luận: Không phải "bỏ" mà phải "vá"

Sự e ngại của EVN không nên bị xem là hành động "bảo thủ" đơn thuần. Đó là lời nhắc nhở về sự phức tạp của thị trường điện. Vấn đề không phải là "có nên mở cửa" hay không, mà là phải mở cửa như thế nào.

Một khung pháp lý chặt chẽ, một cơ chế thị trường được thiết kế bài bản, và các quy tắc rõ ràng để phân bổ trách nhiệm và chi phí là điều kiện tiên quyết. Mục tiêu cuối cùng phải là một thị trường công bằng, nơi lợi ích của người tiêu dùng, doanh nghiệp và an ninh năng lượng quốc gia được đặt trên cùng một bàn cân.

Đề xuất này giống như một cuộc gọi"thử" cho thị trường điện bán lẻ Việt Nam. EVN, với tư cách là người „thủ hộ“, đang yêu cầu một bộ „quy tắc chơi“ rõ ràng trước khi cuộc đua thực sự bắt đầu.

Nguồn tham khảo: Dân Trí