Giao vốn mà khóa quyền kinh doanh: Nút thắt khiến doanh nghiệp nhà nước mãi loay hoay trong vòng xoáy tái cơ cấu

Một câu nói làm lạnh cả hội trường

Giữa một diễn đàn bàn về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, điều đáng nhớ nhất lại không phải là những con số tăng trưởng, cũng không phải các bản báo cáo dày cộp về tiến độ cổ phần hóa. Nó là một câu nói ngắn, phũ, và đúng đến mức khiến người trong cuộc phải im lặng:

"Chúng ta không thể ngồi nói với nhau về việc doanh nghiệp không tăng trưởng rồi đổ lỗi hoàn toàn cho họ, trong khi cách quản lý đang bó buộc họ."

Phát biểu của đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường tại hội thảo do Báo Tiền Phong tổ chức không phải là một lời than vãn. Đó là một lời tố cáo cấu trúc. Và nó vẽ nên bức tranh thực trạng của tiến trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước hiện nay chỉ bằng một nét bút.

Nghịch lý nằm ở đây: vốn được giao, chỉ tiêu được áp, trách nhiệm được ràng — nhưng quyền quyết định thì bị chia nhỏ, kéo căng và treo lơ lửng ở nhiều tầng nấc khác nhau.

Nghịch lý mang tên "giao vốn nhưng không cho quyền kinh doanh"

Khi bàn tay bị trói mà vẫn phải chạy nhanh

Hãy hình dung một doanh nghiệp được Nhà nước giao một khối tài sản lớn, kèm theo kỳ vọng sinh lời, kèm theo chỉ tiêu nộp ngân sách, kèm theo trách nhiệm bảo toàn vốn. Nghe rất hợp lý. Nhưng đi kèm với đó là một chuỗi cơ chế:

• Quyết định đầu tư phải qua nhiều tầng thẩm định, phê duyệt, đôi khi vượt ra ngoài thẩm quyền của hội đồng quản trị.
• Quyết định giá nhiều trường hợp bị chi phối bởi yếu tố ngoài thị trường.
• Quyết định nhân sự bị giới hạn bởi các khung, quy trình, và những ràng buộc hành chính.
• Quyết định thoái vốn, mua bán tài sản phải chờ chủ trương, chờ phê duyệt, chờ cơ chế.

Kết quả là gì? Doanh nghiệp bị đặt vào một thế tiến thoái lưỡng nan: không được tự quyết như một doanh nghiệp thị trường, nhưng lại bị đánh giá bằng thước đo của thị trường.

Cái giá của sự chậm trễ

Trong kinh doanh, cơ hội có tuổi thọ. Một dự án chờ phê duyệt sáu tháng có thể mất hoàn toàn lợi thế cạnh tranh. Một thương vụ mua bán sáp nhập bị kéo dài có thể biến từ món hời thành gánh nặng. Nhưng trong cơ chế hiện hành, sự chậm trễ thường không bị quy trách nhiệm cho cơ chế — nó bị quy trách nhiệm cho người đứng đầu doanh nghiệp.

Đây chính là điểm mấu chốt: rủi ro cá nhân hóa, nhưng quyền quyết định lại tập thể hóa. Không ai dám liều, và không liều thì không thể tăng trưởng đột phá.

Ai đang giữ chìa khóa căn phòng?

Vòng lặp trách nhiệm không có điểm dừng

Một trong những vấn đề sâu xa nhất của quản trị doanh nghiệp nhà nước là sự phân tán quyền lực đi kèm sự tập trung trách nhiệm. Cơ quan chủ quản có quyền phê duyệt. Bộ Tài chính có quyền kiểm soát tài chính. Kiểm toán nhà nước có quyền kiểm tra. Thanh tra có quyền kết luận. Nhưng khi kết quả kinh doanh thất bại, người bị hỏi đầu tiên lại là tổng giám đốc.

Điều này tạo ra một hệ quả tâm lý dễ đoán: người quản lý chọn phương án an toàn nhất, không phải phương án tốt nhất. An toàn để không bị kết luận sai phạm, thay vì táo bạo để tạo ra giá trị. Và khi cả một hệ thống chọn an toàn, cả một nền kinh tế mất đi động lực tăng trưởng.

Nghịch lý của sự "bảo toàn vốn"

Bảo toàn vốn là mệnh lệnh chính đáng. Nhưng nếu bảo toàn vốn bị hiểu là không được để xảy ra bất kỳ rủi ro nào, thì đó không còn là quản trị — đó là đóng băng. Vốn nằm im trong tài khoản thì không mất, nhưng cũng không sinh lời. Và theo thời gian, với lạm phát và chi phí cơ hội, nó âm thầm mất giá.

Nói cách khác: không rủi ro cũng là một loại rủi ro. Nhưng cơ chế hiện tại chưa có chỗ cho cách hiểu đó.

Vì sao tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước cứ "đến hẹn lại lên"?

Ba lớp bó buộc chồng lên nhau

Có thể nhìn tiến trình tái cơ cấu như một bài toán với ba lớp khóa:

• Lớp thể chế: Các quy định về đầu tư, thoái vốn, định giá tài sản, xử lý tài chính chưa đồng bộ, thậm chí chồng chéo giữa nhiều văn bản.
• Lớp chủ sở hữu: Nhà nước vừa là chủ sở hữu, vừa là cơ quan quản lý, vừa là bên đặt hàng. Ba vai cùng lúc thường dẫn đến xung đột lợi ích và mục tiêu không rõ ràng.
• Lớp thị trường: Doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong môi trường cạnh tranh nhưng không được trang bị đầy đủ công cụ cạnh tranh.

Ba lớp này cộng hưởng tạo thành một lực cản vô hình. Mọi nỗ lực tái cơ cấu, vì thế, thường dừng ở mức sắp xếp lại danh mục thay vì thay đổi thực chất năng lực cạnh tranh.

Khi tái cơ cấu chỉ là đổi tên trên giấy tờ

Một chỉ dấu đáng lo là nhiều cuộc tái cơ cấu chỉ dừng ở việc chuyển giao quyền đại diện chủ sở hữu từ cơ quan này sang cơ quan khác, hoặc chuyển từ bộ này về ủy ban quản lý vốn. Về hình thức, bộ máy gọn hơn. Về bản chất, nếu quyền kinh doanh không được trao thực sự, thì bài toán vẫn nguyên vẹn.

Đổi người cầm lái mà không tháo bỏ rào chắn thì con thuyền vẫn không đi nhanh hơn.

Góc nhìn đa chiều: Đây không chỉ là câu chuyện nội bộ của doanh nghiệp nhà nước

Người ta thường đặt vấn đề doanh nghiệp nhà nước như một câu chuyện riêng của khu vực công. Nhưng tác động của nó lan rộng hơn nhiều:

• Với ngân sách: Doanh nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả đồng nghĩa nguồn thu và cổ tức bị bào mòn, trong khi vẫn tiêu tốn nguồn lực đầu tư.
• Với khu vực tư nhân: Doanh nghiệp nhà nước chiếm lĩnh nhiều ngành then chốt. Nếu họ bị bó buộc, cả chuỗi cung ứng bị ảnh hưởng.
• Với môi trường đầu tư: Nhà đầu tư nước ngoài nhìn vào cách một nền kinh tế quản trị khu vực nhà nước để đánh giá chất lượng thể chế.
• Với niềm tin xã hội: Khi hiệu quả thấp kéo dài, niềm tin vào cải cách bị xói mòn.

Nói ngắn gọn, đây là câu chuyện thể chế mang tầm quốc gia, không phải một vấn đề hành chính nhỏ.

Lối ra nào cho bài toán hóc búa?

Thể chế phải đi trước một bước

Không có doanh nghiệp nào có thể chuyển mình nếu khung pháp lý đứng yên. Ba hướng đi có thể kể đến:

• Phân cấp mạnh và rõ: Trao quyền quyết định trong khuôn khổ được xác định, gắn với trách nhiệm giải trình minh bạch.
• Tách bạch vai trò: Chủ sở hữu, cơ quan quản lý và ban điều hành cần ngồi ở ba chiếc ghế khác nhau, với tiêu chí đánh giá khác nhau.
• Cơ chế dung sai hợp lý: Có không gian cho sai sót trong kinh doanh, đi kèm cơ chế kiểm soát thay vì cơ chế răn đe tuyệt đối.

Đo hiệu quả bằng giá trị, không chỉ bằng sự an toàn

Một doanh nghiệp nhà nước thành công không phải là doanh nghiệp không có sai sót nào trong hồ sơ, mà là doanh nghiệp tạo ra giá trị bền vững, đóng góp cho chuỗi giá trị quốc gia và cạnh tranh được trên sân chơi khu vực.

Khi thước đo thay đổi, hành vi thay đổi. Khi hành vi thay đổi, kết quả thay đổi.

Kết luận

Nghịch lý "giao vốn nhưng không cho quyền kinh doanh" không phải là một câu chuyện mới. Điều mới là nó đang được nói ra một cách thẳng thắn, ở một diễn đàn đủ tầm, bởi những người trong cuộc. Khi cái nghịch lý được gọi tên, nó không còn là định mệnh — nó trở thành vấn đề để giải quyết.

Muốn tái cơ cấu thành công, phải tháo bỏ rào chắn trước khi yêu cầu doanh nghiệp chạy nhanh. Bởi suy cho cùng, không ai có thể về đích khi bàn tay vẫn còn bị trói.

Nguồn tham khảo: CafeF