"Lá phổi xanh" dưới lòng đại dương đang quay cuồng: Trái đất lặng lẽ mất đi hơi thở cuối cùng

Khi những con sóng không còn mang theo hơi thở

Hãy tưởng tượng, mỗi giây trôi qua, hàng tỷ sinh vật dưới lòng đại dương, từ những rạn san hô rực rỡ, những đàn cá hồi di cư cho đến những loài vi sinh vật nhỏ bé nhất, đều đang "ngạt thở" một cách từ từ nhưng chắc chắn. Đó không phải là kịch bản của một bộ phim khoa học viễn tưởng, mà là thực trạng đáng báo động đang diễn ra ngay tại các đại dương, sông, hồ và vùng ven biển trên Trái đất. Oxy hòa tan - dưỡng khí duy nhất duy trì sự sống dưới nước - đang biến mất một cách âm thầm nhưng tàn khốc.

Nghiên cứu mới nhất được công bố đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về một cuộc khủng hoảng kép: hệ sinh thái dưới nước đứng trước bờ vực sụp đổ, đồng thời những cơ chế tự nhiên giúp Trái đất tự điều hòa khí hậu cũng đang bị suy yếu nghiêm trọng.

"Vùng chết" mở rộng - Dấu hiệu không thể phớt lờ

Sự suy giảm oxy hòa tan không diễn ra đồng đều mà tạo ra những "vùng chết" (dead zones) trải dài khắp các đại dương. Đây là những khu vực mà nồng độ oxy giảm xuống mức cực thấp, khiến hầu hết các loài sinh vật không thể tồn tại. Từ Vịnh Mexico, Biển Đen cho đến các vùng duyên hải Đông Á, quy mô của những "vùng chết" này đang tăng theo cấp số nhân qua từng năm.

• Vào năm 1950, toàn cầu chỉ ghi nhận khoảng 45 vùng chết ven biển.
• Đến năm 2021, con số này đã lên tới hơn 500 vùng, trải rộng trên khắp các đại dương.

Sự mở rộng này tạo thành một vòng xoáy tử thần: nước càng thiếu oxy, sinh vật càng chết, xác sinh vật bị phân hủy tiêu thụ thêm oxy, kéo theo sự suy giảm không hồi phục.

Nguyên nhân sâu xa: Hậu quả từ chính bàn tay con người

Vậy điều gì đang giết chết "lá phổi xanh" dưới lòng đại dương? Các nhà khoa học chỉ ra bốn "thủ phạm" chính:

1. Biến đổi khí hậu và sự ấm lên toàn cầu
Nhiệt độ nước biển tăng cao khiến khả năng hòa tan oxy của nước giảm sút. Theo nguyên tắc vật lý, nước ấm có thể giữ ít oxy hơn nước lạnh. Chỉ riêng hiện tượng này đã lấy đi một lượng oxy khổng lồ khỏi đại dương.

2. Phú dưỡng hóa từ nông nghiệp và đô thị
Lượng phân bón, nước thải công nghiệp và rác thải sinh hoạt chứa nitơ, photpho đổ ra các dòng sông, biển cả làm bùng nổ tảo. Khi tảo chết đi, quá trình phân hủy của vi khuẩn sẽ hấp thụ toàn bộ oxy hòa tan trong nước.

3. Sự phân tầng nước biển
Băng tan ở hai cực làm tăng lượng nước ngọt trên bề mặt, khiến sự phân tầng giữa nước mặn và nước ngọt trở nên rõ rệt hơn. Điều này ngăn cản quá trình trao đổi oxy giữa tầng mặt và tầng sâu.

4. Chất thải từ hoạt động nuôi trồng thủy sản
Nuôi tôm, cá công nghiệp quy mô lớn tạo ra lượng lớn chất hữu cơ dư thừa, góp phần "bức tử" các vùng vịnh và cửa sông.

Hệ lụy khôn lường: Không chỉ là cá chết

Sự suy giảm oxy hòa tan không đơn giản chỉ khiến cá và sinh vật biển chết. Nó là một "quả bom hẹn giờ" với những hệ lụy chồng chéo:

• Sụp đổ chuỗi thức ăn: Các loài sinh vật phù du, nền tảng của chuỗi thức ăn đại dương, chết hàng loạt. Kéo theo sự sụp đổ của các loài cá thương phẩm, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh lương thực của hàng trăm triệu người.
• Sinh ra khí nhà kính nguy hiểm: Môi trường thiếu oxy là điều kiện lý tưởng để vi sinh vật sản sinh ra khí mê-tan (CH₄) và oxit nitơ (N₂O) - những khí nhà kính có sức nóng toàn cầu mạnh gấp hàng chục lần CO₂.
• Thay đổi dòng hải lưu: Lượng oxy tại các vực sâu đại dương suy giảm có thể làm chậm quá trình tuần hoàn nhiệt muối toàn cầu, khiến khí hậu thay đổi bất thường khó lường.
• Tuyệt chủng hàng loạt: Lịch sử Trái đất đã ghi nhận, những sự kiện thiếu oxy đại dương trong quá khứ là nguyên nhân dẫn đến các cuộc đại tuyệt chủng, xóa sổ tới 90% sự sống dưới biển.

Giải pháp: Còn nước còn tát

Mặc dù tình hình nghiêm trọng, con người vẫn có cơ hội thay đổi cuộc chơi nếu hành động ngay từ bây giờ. Trọng tâm của giải pháp nằm ở việc cắt giảm phát thải khí nhà kính để làm chậm quá trình ấm lên, đồng thời kiểm soát chặt chẽ nguồn dinh dưỡng thải vào biển thông qua các chính sách quản lý nông nghiệp và xử lý nước thải bền vững.

Bên cạnh đó, việc mở rộng các khu bảo tồn biển, thiết lập mạng lưới giám sát oxy thời gian thực và đẩy mạnh nghiên cứu khoa học về sinh thái biển sẽ giúp các quốc gia có thêm dữ liệu để ứng phó linh hoạt.

Kết luận: Hơi thở của đại dương là hơi thở của chính chúng ta

Trái đất là một hệ thống khép kín. Khi đại dương "kiệt sức", hậu quả sẽ quay ngược trở lại với con người - thông qua thực phẩm khan hiếm, khí hậu khắc nghiệt và sự mất mát không thể bù đắp của hệ sinh thái. Sự sống còn của những sinh vật dưới đáy đại dương không chỉ là mối quan tâm riêng của các nhà khoa học, mà là thước đo sự tỉnh thức của toàn bộ nền văn minh. Bởi lẽ, trước khi chúng ta cứu lấy đại dương, thì chính đại dương cũng đang âm thầm cứu lấy chính chúng ta qua từng hơi thở oxy hòa tan mỗi ngày.

Nguồn tham khảo: Tuổi Trẻ