Nghịch lý triệu tỷ: Khi "gã khổng lồ" Nhà nước loay hoay trong chiếc lồng cơ chế

Hãy tưởng tượng một vận động viên thể hình sở hữu cơ bắp cuồn cuộn, sức mạnh vô song nhưng lại phải thi đấu với đôi chân bị xích và đôi tay bị buộc chặt bởi hàng tá sợi dây thừng. Đó chính là bức tranh phản ánh chân thực trạng thái của nhiều doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) tại Việt Nam hiện nay.

Sở hữu khối tài sản và nguồn vốn lên tới hàng triệu tỷ đồng – một con số khổng lồ đủ sức làm bệ đỡ cho bất kỳ cú hích kinh tế nào – nhưng những "gã khổng lồ" này lại đang phải bước đi những bước chậm chạp, thậm chí là giậm chân tại chỗ trong bối cảnh thị trường biến động không ngừng.

"Gã khổng lồ" mang đôi giày chật

Khối tài sản triệu tỷ và nghịch lý "đứng im"

Theo các số liệu thống kê, các doanh nghiệp Nhà nước hiện đang nắm giữ một lượng tài sản cực kỳ lớn, tập trung vào các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế như năng lượng, viễn thông, hạ tầng và tài chính. Đây là những nguồn lực quốc gia vô cùng quý giá, được kỳ vọng sẽ đóng vai trò "sếu đầu đàn" dẫn dắt các thành phần kinh tế khác cùng phát triển.

Thế nhưng, thực tế lại vẽ nên một gam màu trầm. Nhiều dự án lớn bị đình trệ, việc đầu tư mới gặp nhiều rào cản, và khả năng thích ứng với các xu hướng công nghệ mới như chuyển đổi số hay chuyển đổi xanh còn rất hạn chế. Sức mạnh tài chính khổng lồ chưa thể chuyển hóa thành động lực tăng trưởng đột phá như kỳ vọng.

Nỗi sợ sai và chiếc vòng kim cô mang tên "quy trình"

Một trong những rào cản tâm lý lớn nhất hiện nay tại các DNNN là áp lực bảo toàn vốn Nhà nước. Trong môi trường kinh doanh đầy biến động, rủi ro là điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, với cơ chế hiện tại, một quyết định đầu tư không đạt kỳ vọng – dù là do yếu tố khách quan của thị trường – cũng có thể dẫn đến những trách nhiệm pháp lý nặng nề cho người đứng đầu.

Chính điều này đã tạo ra tâm lý e ngại, "thà đứng im để an toàn còn hơn hành động để rồi gặp rủi ro". Quyền tự chủ kinh doanh bị bó hẹp trong những quy trình phê duyệt nghiêm ngặt, khiến doanh nghiệp liên tục đánh mất đi những cơ hội vàng trên thị trường.

"Trận đồ bát quái" của cơ chế quản lý chéo

Nếu như các doanh nghiệp tư nhân có thể ra quyết định chỉ trong vài ngày, thậm chí vài giờ để chớp thời cơ, thì tại các DNNN, một dự án đầu tư phải trải qua một hành trình gian nan qua nhiều tầng nấc trung gian.

• Sự chồng chéo quyền lực: Doanh nghiệp vừa chịu sự quản lý của cơ quan đại diện chủ sở hữu, vừa chịu sự giám sát chuyên môn của các Bộ ngành, lại vừa phải tuân thủ các quy định tài chính và kiểm tra, giám sát nghiêm ngặt.
• Quy trình phê duyệt kéo dài: Một tờ trình xin chủ trương đầu tư phải đi qua nhiều phòng ban, xin ý kiến nhiều đơn vị liên quan, khiến thời gian chuẩn bị dự án kéo dài hàng năm trời. Đến khi được phê duyệt, bối cảnh thị trường đã hoàn toàn thay đổi.
• Thiếu linh hoạt trong vận hành: Cơ chế tuyển dụng, bổ nhiệm, lương thưởng tại DNNN vẫn mang nặng tính hành chính, chưa thực sự tiệm cận với cơ chế thị trường, dẫn đến khó thu hút và giữ chân nhân tài cấp cao.

Cởi trói tư duy: Làm sao để "Voi" biết khiêu vũ?

Để những "gã khổng lồ" này thực sự bứt phá, việc thay đổi tư duy quản lý là điều cấp bách hơn bao giờ hết. Chúng ta không thể đòi hỏi một con voi biết khiêu vũ khi vẫn xích chân nó vào gốc cây.

Trao quyền tự chủ thực chất

Cần phân định rõ ràng giữa vai trò quản lý nhà nước và vai trò của chủ sở hữu vốn. Doanh nghiệp Nhà nước cần được trao quyền tự quyết cao hơn trong các hoạt động sản xuất kinh doanh, đầu tư và nhân sự theo nguyên tắc thị trường. Cơ quan quản lý chỉ nên giám sát mục tiêu cuối cùng và hiệu quả bảo toàn, phát triển vốn dài hạn, thay vì can thiệp sâu vào từng quyết định vận hành hàng ngày.

Chấp nhận rủi ro trong hạn mức

Xây dựng một cơ chế bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Kinh doanh là chấp nhận mạo hiểm. Nền kinh tế cần một hành lang pháp lý đủ an toàn để các nhà quản lý DNNN tự tin đưa ra các quyết định đột phá mà không phải lo sợ những hệ lụy pháp lý vô lý khi thị trường biến động ngoài tầm kiểm soát.

Kết luận

Doanh nghiệp Nhà nước không thiếu vốn, không thiếu nhân lực, cái họ thiếu là một "không gian thở" đủ rộng để vẫy vùng. Chỉ khi cởi bỏ được chiếc vòng kim cô của cơ chế quản lý chéo và sự thiếu linh hoạt, những khối tài sản triệu tỷ mới thực sự được giải phóng, trở thành động lực mạnh mẽ đưa con thuyền kinh tế Việt Nam bứt tốc vượt sóng khát vọng.

Nguồn tham khảo: Dân Trí