Tái Cấu Trúc Thương Mại Hoa Kỳ: Thuế Quan "Lao Động Cưỡng Bức" Và Chiến Lược Bảo Hộ Kỷ Nguyên Mới

Sự kiện làm chấn động bức tranh kinh tế chính trị toàn cầu tháng 7 năm 2026 là việc chính quyền của Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump chính thức áp đặt các mức thuế quan mới nhắm vào 60 đối tác thương mại, bắt đầu có hiệu lực từ ngày 24 tháng 7 năm 2026. Đây không đơn thuần là một quyết định hành chính, mà là kết quả của một chiến lược pháp lý phức tạp nhằm duy trì các rào cản thương mại sau khi những nỗ lực trước đó bị cản bước bởi các thiết chế tư pháp.

Chính sách thuế quan mới của Hoa Kỳ tạo ra những dư chấn lớn trên thương trường quốc tế. (Ảnh: Cung cấp)

---

1. Cơ sở pháp lý: Sự chuyển dịch khôn ngoan từ Mục 122 sang Mục 301

Vào tháng 2 năm 2026, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã giáng một đòn mạnh vào chính sách kinh tế của Tổng thống Trump khi bác bỏ các mức thuế "có đi có lại" (reciprocal duties) từ 10% đến 50% vốn được áp đặt dựa trên luật khẩn cấp quốc gia.

Để đối phó với thất bại này, Nhà Trắng đã ban hành một mức thuế toàn cầu tạm thời 10% có thời hạn 150 ngày theo Mục 122 của Đạo luật Thương mại. Tuy nhiên, ngay khi mức thuế tạm thời này hết hạn vào lúc 12:01 sáng ngày 24 tháng 7, chính quyền đã ngay lập tức thay thế bằng một hệ thống thuế quan mới dựa trên Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974.

Việc sử dụng Mục 301 là một nước đi chiến lược cực kỳ khôn ngoan vì điều khoản này đã có tiền lệ đứng vững trước các thách thức pháp lý tại tòa án.

• Vỏ bọc nhân quyền: Bằng cách lấy lý do "thực thi lỏng lẻo các lệnh cấm lao động cưỡng bức" từ phía các đối tác thương mại, chính quyền Trump đã tạo ra một vỏ bọc đạo đức và nhân quyền cho các biện pháp bảo hộ kinh tế của mình.
• Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) Jamieson Greer khẳng định hành động này nhằm cải thiện phúc lợi cho người lao động toàn cầu.
• Tuy nhiên, giới quan sát nhận định đây thực chất chỉ là một cơ chế tinh vi nhằm duy trì "mức sàn thuế quan" (tariff floor) lên hầu hết hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ.

---

2. Phạm vi áp dụng và các trường hợp miễn trừ chiến lược

Hệ thống thuế quan mới bao phủ tới 99,4% tổng kim ngạch nhập khẩu của Hoa Kỳ, một tỷ lệ gần như tuyệt đối. Tuy nhiên, để tránh gây ra một cú sốc lạm phát trực tiếp, đồng thời đảm bảo an ninh năng lượng và sản xuất nội địa, chính quyền đã thiết lập một danh sách các mặt hàng miễn trừ mang tính chiến lược:

Danh mục Hàng hóa	Trạng thái Thuế quan	Lý do chiến lược
Dầu khí và Phân bón	Miễn trừ	Bảo vệ giá năng lượng và chi phí sản xuất nông nghiệp nội địa.
Khoáng sản tới hạn	Miễn trừ	Đảm bảo nguồn cung cho các ngành công nghệ cao và sản xuất pin.
Thép, Nhôm và Đồng	Đã chịu thuế Mục 232	Tránh áp thuế chồng thuế vì các mặt hàng này đã chịu thuế an ninh quốc gia.
Ô tô và Phụ tùng máy bay	Miễn trừ / Thuế riêng	Duy trì chuỗi cung ứng công nghiệp nặng và hàng không.
Thực phẩm thiết yếu	Miễn trừ một số loại	Giảm thiểu tác động trực tiếp đến chỉ số giá tiêu dùng (CPI).

Mức thuế cụ thể được chia thành hai nhóm chính:

• Mức 10%: Dành cho các đối tác có thỏa thuận thương mại hoặc các điều khoản cụ thể với Washington.
• Mức 12.5%: Dành cho 38 quốc gia còn lại, trong đó có sự xuất hiện của hai đối tác lớn là Trung Quốc và Việt Nam.

---

3. Làn sóng phản đối và hệ quả địa chính trị

Phản ứng của cộng đồng quốc tế đối với chính sách này là sự phẫn nộ và hoài nghi tột độ:

• Châu Âu (EU): Thông qua người đứng đầu chính sách đối ngoại Kaja Kallas, EU bày tỏ sự sốc nặng và cho rằng lý lẽ của Washington là hoàn toàn không hợp lý. Khối này khẳng định họ đã có các hệ thống kiểm soát lao động cưỡng bức cực kỳ nghiêm ngặt.
• Nam Mỹ và Châu Đại Dương: Brazil gọi các biện pháp này là "độc đoán" và "không có cơ sở". Trong khi đó, Bộ trưởng Thương mại Úc Don Farrell tuyên bố thẳng thừng rằng mức thuế này vi phạm trắng trợn thỏa thuận thương mại tự do giữa hai nước.
• Châu Á: Nhật Bản bày tỏ sự hối tiếc sâu sắc khi bị đánh thuế chỉ vì lý do hệ thống pháp luật của họ "không có lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa lao động cưỡng bức" tương đồng tuyệt đối với tiêu chuẩn của Mỹ.

Về phía Việt Nam, nước ta đã có động thái xoa dịu tình hình bằng cách ban hành nhanh một nghị định mới quy định chi tiết về việc cấm hàng hóa liên quan đến lao động cưỡng bức ngay trong tuần xảy ra sự việc. Dẫu vậy, nỗ lực này vẫn chưa đủ để đưa Việt Nam thoát khỏi nhóm chịu mức thuế cao nhất 12.5%.

Thực tế này phản ánh một thông điệp rõ ràng: Trong nhiệm kỳ mới của Tổng thống Trump, các rào cản thuế quan không chỉ là công cụ điều tiết kinh tế thuần túy, mà đang được vận hành như một thứ vũ khí để gây áp lực chính trị tối đa lên các đối tác thương mại toàn cầu.